Бакча өчен үсентеләрне ничек дөрес сайларга

Россельхознадзорның Татарстан Республикасы буенча Идарәсеннән файдалы киңәшләр

Ел саен сусыл җиләк-җимеш белән сыйланыр өчен, бакчачыларга үсентеләр сайлау вакытын бер мәртәбә бүлеп бирергә кирәк. Утырту материалын дөрес сайлауга бик күп нәрсә бәйле. Беренче шомлы хата ясарга ярамый - очраклы рәвештә сатып алынган, килеп чыгышы билгесез һәм бигрәк тә көньяк регионнардан китерелгән сортларны һәм үсемлекләрне төшерергә. Тагын бер куркыныч бар: бу үсентеләр белән карантин корткычларын һәм авыруларын кертергә мөмкин.

Өч-алты елдан җимеш бирә башлаучы күпьеллык үсемлекләрне сатып алуыгызны исегезгә төшерегез, ә сезнең участокны кече 25-30 елдан да бизәргә мөмкиннәр. 
Мондый сатып алу сезне питомникка, селекция институтына яки махсус сәүдә нокталарына китерергә тиеш.

Сатып алганда, һичшиксез җиләк-җимеш культуралары утырту материалын сатып алу кагыйдәләрен үтәргә кирәк, ә атап әйткәндә:
- Аларның сыйфаты турында үсентеләрнең документларын сорагыз, бу - сортлы һәм утырту сыйфатларын раслаучы тәңгәллек сертификатлары. Анда күрсәтелгән:
Оешма исеме;
•    мәдәният;
Сортның исеме
•    категория;
Тамыр системасының үзенчәлекләре (тамырларның озынлыгы 25-30 см дан да ким булмаска тиеш. Аларны тикшергәндә, механик зарарлануларны табу кирәкми. Чама корылыгы да хупланмый;
Җир өсте өлешенең үлчәмнәре;
Зыян салучылар, карантин объектлары авырулары булу

Тиешле сертификатлар агрономнарның өч еллык эш нәтиҗәсе булып тора, хәтта аннан да күбрәк. Алар үсентеләрне сынау үткәрү һәм дәүләт орлык инспекцияләрендә сынау нәтиҗәләре нәтиҗәсендә бирелә. Документлар районлаштырылган сортларга (мәгълүматны интернетта табарга була - селекция казанышлары реестры), ягъни безнең зонага җайлаштырылган сортларга бирелә.

Агач үсентеләрен сатканда тамгалау ГОСТ Р 53135-2008 гә туры килергә тиеш, ягъни баш сөяге бәйләмнәренә этикетканы өске һәм аскы бәйләмнәргә беркетәләр.
Кечкенә партияләрнең һәр үсентеләренә этикетка эләләр. Беркетелгән этикеткада түбәндәгеләрне күрсәтәләр:
- мәдәният исеме;
- яшәрү сорты;
утырту материалы категориясен;
- товар сорты;
- исеме (булган очракта). 
-Үзегезгә сыйфат документларын күрсәтүдән баш тартканда, мөгаен, сатыла торган шикле сыйфатлы һәм билгесез үсентеләр, аларны сатып алудан баш тартыгыз.

Сатып сатыла торган җимеш һәм җиләк-җимеш культуралары үсентеләренә документлар күрсәтүне теләсә кайсы гражданның хокукы бирә. 
- Хаталарны булдырмас өчен, утырту материалының кайсы категориягә керүен ачыклагыз:
1.    Уртача кышлавык - йомшак климат өчен туры килә. Температура -15 градустан түбән булганда, үсентеләр туңа.
2. Зимостойкий - Россиянең үзәк төбәкләре өчен иң туры килә торган сорт.
3.    Малозимостойкий - яшерүгә мохтаҗ

Тәҗрибәле бакчачылар, әгәр өлгерү срокларын исәпкә алсаң, гадәттә, уртача һәм иртә сортларга йөз тоталар. Мондый үсентеләр Россиянең уртача полосасындагы климат шартларында бик яхшы өлгерә. Әмма уңыш җыю вакытын озайтырга һәм үзен яңа җиләк-җимеш белән тәэмин итәргә мөмкинлек бирә торган соң өлгереп җитмәгән сортлар турында да онытырга ярамый.

Үзегезгә сайлап алганда игътибарны юнәлтергә кирәк - үсентеләр орлык яки клон подвалында була. Ике вариантның да үз өстенлекләре бар. Сезне кызыксындырсалар, орлык подвалындагы сортларны сайларга кирәк:
бик уңдырышлы булмаган туфракка яраклашу сәләте;
Каты, тармакланган тамыр системасы;
Климат шартларына карата эзлексезлек булмау.
Орлыклы хуҗалык кимчелекләренә артык югары ябалдашлы (сезонлы киселеш таләп итә) һәм чагыштырмача соңрак уңдырышлы катлам керә.
 Клон сортлары кәрлә, ярымкәрлә, урта буйлы һәм көчле. Аларны чиратлашып алалар. Өстенлекләр арасында аерылып торалар:
Тиз уңдырышлылык;
Комактлылык - агачлар кишәрлектә аз урын алып тора;
китү уңайлылыгы - сөннәткә утырту, уңыш җыю, корткычлардан эшкәртү җитди хезмәт чыгымнарын таләп итми;

Грунт суларын агызу дәрәҗәсе югары булган участокларда үстерү мөмкинлеге.
Әмма минуслар да бар. Бу чагыштырмача йомшак тамыр системасы, гомер озынлыгы 15-20 елдан артык түгел. 
- Агач үсентеләренең биеклеге дә үз нормалары бар. Чәчүлек культуралары өчен оптималь күрсәткечләр - 120 см, сөяклеләр өчен - 140 см. Әгәр агач түбәнрәк булса, ул туклыклы матдәләрне ала алмаган. Бу үсеш циклын бозу турында сөйли. Айларда төгәл яшен металл ярлык буенча билгеләргә мөмкин

Нәтиҗә ясыйбыз. Яшь үсентеләрне дөрес сайлау өчен игътибар итәргә кирәк:
Сатып алу урыны;
•    категория (подвой);
•    яше;
җимеш өлгерү вакытлары;
Климат шартларына бәйлелек;
кабык, тамыр торышы;
кәүсәнең биеклеге һәм диаметры;
•    ботаклар саны.
Уңышлы булсын, җимеш бирә торган агачлар сезне озак еллар сөендерсен!

Әгәр дә үсентеләрне сатканда шикаятьләр булса, Россельхознадзорның Татарстан Республикасы буенча Идарәсе сайтына керергә була, анда гражданнар мөрәҗәгатьләре өчен бүлек күрсәтелгән һәм сорауларны язарга була.